Τι μας είπαν οι νέοι για το νερό

Στις ακτές της Λέσβου, ένας εκπαιδευτής έδωσε σε μια ομάδα νέων έναν κουβά με νερό και τους ζήτησε να τον μοιραστούν. Αυτό που ακολούθησε δεν ήταν μια συζήτηση για την υδρολογία. Ήταν μια συζήτηση για το ποιος παίρνει τις αποφάσεις, ποιος μένει εκτός και τι συμβαίνει όταν οι άνθρωποι που επηρεάζονται από μια απόφαση δεν βρίσκονται στο δωμάτιο τη στιγμή που αυτή λαμβάνεται.

Η συγκεκριμένη άσκηση βρίσκεται στον πυρήνα όσων ανέδειξε το FLOWGEN. Σε τέσσερις διαφορετικές χώρες, οι νέοι δεν αντιμετώπισαν το νερό ως ένα τεχνικό ζήτημα. Το αντιμετώπισαν ως ζήτημα δικαιοσύνης και εξήγησαν, με αξιοσημείωτη σαφήνεια, γιατί έχουν πλέον σταματήσει να περιμένουν ότι κάποιος θα ζητήσει πραγματικά τη γνώμη τους.

Τι κάναμε

Από το φθινόπωρο έως τις αρχές Δεκεμβρίου του 2025, οι τέσσερις εταίροι του FLOWGEN πραγματοποίησαν εθνικές ομάδες εστίασης (focus groups): το Kersnikova Institute στη Σλοβενία, η LATRA στην Ελλάδα, το Youth Bridges Budapest στην Ουγγαρία και το Esplai Social στην Ισπανία.

Στις συζητήσεις συμμετείχαν νέοι, επαγγελματίες της νεολαίας, φοιτητές, περιβαλλοντικοί επιστήμονες, εθελοντές οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, επαγγελματίες από τους τομείς του τουρισμού, της αλιείας και των παράκτιων υπηρεσιών, καθώς και προσωπικό που εργάζεται με ανήλικους σε κέντρο φιλοξενίας μεταναστών.

Οι συναντήσεις βασίστηκαν σε προκαταρκτική βιβλιογραφική έρευνα και οργανώθηκαν γύρω από τέσσερις βασικούς άξονες:

• τη δικαιοσύνη στο νερό και τη διακυβέρνηση,

• τη συμμετοχή και την ηγεσία των νέων,

• τη Γαλάζια Οικονομία και την επιχειρηματικότητα,

• τις δεξιότητες, την εκπαίδευση και την αναγνώριση της μάθησης.

Η μεθοδολογία ήταν πλήρως συμμετοχική και περιλάμβανε αφήγηση εμπειριών, συλλογική χαρτογράφηση, οπτική διευκόλυνση με διαγράμματα, την άσκηση με τον κουβά νερού και συζητήσεις στρογγυλής τράπεζας.

Εύρημα 1: Η Γαλάζια Οικονομία παραμένει αόρατη μέχρι να συνδεθεί με την τοπική πραγματικότητα

Η εξοικείωση με την έννοια της Γαλάζιας Οικονομίας ήταν περιορισμένη σε όλες τις χώρες. Αυτό δεν αποτελεί κριτική προς τους συμμετέχοντες, αλλά ένδειξη του τρόπου με τον οποίο επικοινωνείται η συγκεκριμένη έννοια.

Όταν οι νέοι κλήθηκαν να εξηγήσουν τι σημαίνει «Γαλάζια Οικονομία», αναφέρθηκαν σε όσα μπορούσαν να παρατηρήσουν στην καθημερινότητά τους. Στην Ελλάδα μίλησαν για την αλιεία, τον τουρισμό, τη ναυσιπλοΐα και τις θαλάσσιες υπηρεσίες. Στη Σλοβενία για την περιβαλλοντική επιχειρηματικότητα. Στην Ισπανία για τη βιοτεχνολογία, τη μηχανική των ακτών και τη θαλάσσια βιοποικιλότητα.

Κάποια στιγμή, όμως, η συζήτηση άλλαξε. Όταν η έννοια συνδέθηκε με παραδείγματα της τοπικής πραγματικότητας — μια βιώσιμη τουριστική εκδρομή με σκάφος, ένας παράκτιος καθαρισμός, η πίεση του τουρισμού στα αποθέματα νερού ή ένα έργο κυκλικής οικονομίας — η κατανόηση ήταν άμεση.

Οι συμμετέχοντες πρότειναν χωρίς δυσκολία νέες ιδέες: οικοτουρισμό, περιβαλλοντική παρακολούθηση, προστασία της βιοποικιλότητας και επιχειρήσεις που δημιουργούν αξιοπρεπείς θέσεις εργασίας στις τοπικές κοινωνίες.

Το συμπέρασμα για όσους σχεδιάζουν εκπαιδευτικά προγράμματα σχετικά με τη Γαλάζια Οικονομία είναι σαφές: οι αφηρημένες έννοιες δεν αρκούν. Τα πραγματικά παραδείγματα είναι αυτά που δημιουργούν κατανόηση.

Εύρημα 2: Η συμμετοχή υπάρχει στα χαρτιά, αλλά οι νέοι δεν πιστεύουν πλέον σε αυτήν

Το πιο σταθερό εύρημα και στις τέσσερις χώρες αφορούσε τη συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων.

Οι νέοι περιέγραψαν διαδικασίες συμμετοχής που υπάρχουν τυπικά αλλά σπάνια οδηγούν σε πραγματική αλλαγή. Στην Ισπανία τις χαρακτήρισαν προσχηματικές. Στην Ελλάδα μίλησαν για ασαφείς διαδικασίες, άνιση πρόσβαση μεταξύ αστικών και αγροτικών περιοχών και πληροφόρηση που συχνά δεν φτάνει ποτέ στους ενδιαφερόμενους.

Στην Ουγγαρία αναδείχθηκε η έλλειψη ουσιαστικής εκπαίδευσης στην ενεργό πολιτειότητα, ενώ στη Σλοβενία οι συμμετέχοντες ζήτησαν θεσμοθετημένες διαδρομές συμμετοχής μέσα από τα σχολεία, τις οργανώσεις και τα κέντρα νεολαίας, καθώς οι άτυπες πρωτοβουλίες σπάνια οδηγούν σε αποτέλεσμα.

Στην Ισπανία εμφανίστηκε ένα ακόμη σημαντικό κενό: πολλοί νέοι δήλωσαν ότι κανείς δεν τους είχε εξηγήσει ποτέ πώς λειτουργεί στην πράξη η συμμετοχή στα κοινά — πώς οργανώνεται μια συλλογή υπογραφών, πώς πραγματοποιείται μια δημόσια κινητοποίηση ή τι συμβαίνει μετά από αυτήν.

Παρ' όλα αυτά, η διάθεση συμμετοχής ήταν κοινή σε όλες τις χώρες. Οι νέοι δήλωσαν ότι θα συμμετείχαν ενεργά όταν οι ευκαιρίες είναι προσβάσιμες, σχετικές με τις τοπικές ανάγκες, πρακτικές και με ορατό αποτέλεσμα.

Αυτό που έχουν πάψει να εμπιστεύονται δεν είναι η συμμετοχή. Είναι η προσποίηση της συμμετοχής.

Εύρημα 3: Η μάθηση υπάρχει, η αναγνώριση όχι

Οι συμμετέχοντες περιέγραψαν ότι αποκτούν τις δεξιότητες που απαιτεί η πράσινη και γαλάζια μετάβαση — περιβαλλοντική παιδεία, ψηφιακές δεξιότητες, επικοινωνία, διαχείριση έργων, συνεργασία και κριτική σκέψη — κυρίως έξω από το τυπικό εκπαιδευτικό σύστημα.

Τις αποκτούν μέσω του εθελοντισμού, του ακτιβισμού και της συμμετοχής στις κοινότητές τους.

Στη Σλοβενία και την Ελλάδα πολλοί υπογράμμισαν ότι η βιωματική μάθηση υπήρξε η σημαντικότερη πηγή γνώσης.

Ωστόσο, σχεδόν τίποτα από αυτή τη μάθηση δεν αναγνωρίζεται επίσημα.

Στην Ισπανία οι συμμετέχοντες θεωρούσαν χρήσιες τις πιστοποιήσεις μόνο όταν συνδέονται με την απασχολησιμότητα και την επίσημη αναγνώριση. Τα μικροδιαπιστευτήρια (microcredentials) θεωρήθηκαν πολλά υποσχόμενα, αλλά ακόμη όχι επαρκώς κατανοητά ή αξιόπιστα.

Στην Ουγγαρία αναδείχθηκαν ως θεμελιώδεις δεξιότητες η κριτική σκέψη, η ενσυναίσθηση και η επιμονή — δεξιότητες που σπάνια αποτυπώνονται σε κάποιο πιστοποιητικό.

Και στις τέσσερις χώρες οι συμμετέχοντες υποστήριξαν την ανάγκη για ευέλικτα συστήματα πιστοποίησης που να αναγνωρίζουν διαφορετικές διαδρομές μάθησης και ζήτησαν τα προγράμματα κατάρτισης να συνδέονται ουσιαστικά με την αγορά εργασίας και όχι να καταλήγουν απλώς στην έκδοση ενός ακόμη πιστοποιητικού.

Η εκπαίδευση για την ανθεκτικότητα απέναντι στην κλιματική αλλαγή αναφέρθηκε επίσης ως σημαντικό κενό σε όλες τις χώρες.

Εύρημα 4: Τέσσερις χώρες, ένα κοινό ερώτημα, τέσσερις διαφορετικές οπτικές

Οι ομοιότητες ήταν εντυπωσιακές, αλλά εξίσου σημαντικές ήταν και οι διαφορές.

• Στη Σλοβενία, το νερό προσεγγίστηκε κυρίως μέσα από τη διακυβέρνηση και τον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό για την κλιματική αλλαγή, με ιδιαίτερη αναφορά στη συνταγματική προστασία του πόσιμου νερού και στην ανάγκη πρόληψης αντί για αποσπασματικές αντιδράσεις μετά από πλημμύρες.

• Στην Ελλάδα, οι συμμετέχοντες συνέδεσαν πιο άμεσα τη Γαλάζια Οικονομία με τα πραγματικά μέσα βιοπορισμού των ανθρώπων, ενώ ανέδειξαν με ιδιαίτερη έμφαση τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής: πλημμύρες, ξηρασία, ρύπανση και υποβάθμιση των παράκτιων περιοχών.

• Στην Ισπανία, κυριάρχησαν οι ανισότητες στην πρόσβαση και το κόστος του πόσιμου νερού, καθώς και οι πιέσεις που ασκούν ο μαζικός τουρισμός και η αστικοποίηση σε υποδομές που δεν σχεδιάστηκαν για τόσο μεγάλες ανάγκες.

• Στην Ουγγαρία, το νερό αντιμετωπίστηκε κυρίως ως ανθρώπινο δικαίωμα και ζήτημα ηθικής. Οι συμμετέχοντες αμφισβήτησαν τη χρέωση ευάλωτων κοινωνικών ομάδων για ένα βασικό αγαθό και ζήτησαν μεγαλύτερη λογοδοσία από τη βιομηχανία, αλλά και από τους τομείς της ψηφιακής τεχνολογίας και της τεχνητής νοημοσύνης, για την κατανάλωση υδάτινων πόρων.

Μία ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα παρατήρηση από την ουγγρική ομάδα αξίζει να αναφερθεί. Οι συμμετέχοντες έφεραν μόνοι τους στη συζήτηση την τεχνητή νοημοσύνη, όχι λόγω του περιβαλλοντικού της αποτυπώματος, αλλά επειδή θεωρούν ότι αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο οι νέοι μαθαίνουν, επεξεργάζονται τις πληροφορίες και αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα. Σε μια συζήτηση για το νερό, αυτή η επισήμανση κάθε άλλο παρά άσχετη ήταν.

Τι άλλαξε αυτή η έρευνα

Μια έρευνα που δεν οδηγεί σε αλλαγές αποτελεί απλώς έναν ακριβό τρόπο επιβεβαίωσης όσων ήδη γνωρίζουμε. Τα ευρήματα του FLOWGEN, όμως, οδήγησαν σε συγκεκριμένες αλλαγές.

Ο Μεθοδολογικός Οδηγός του FLOWGEN σχεδιάστηκε με βάση αυτά τα συμπεράσματα.

Επειδή οι νέοι μαθαίνουν κυρίως έξω από τις σχολικές αίθουσες χωρίς να αναγνωρίζεται αυτή η μάθηση, το έργο δημιούργησε ένα σύστημα μικροδιαπιστευτηρίων (microcredentials) που αναγνωρίζει την εφαρμοσμένη γνώση, τις οριζόντιες δεξιότητες και την προηγούμενη εμπειρία, αποδεχόμενο οπτικά, προφορικά, συνεργατικά και βιωματικά τεκμήρια μάθησης αντί να περιορίζεται σε γραπτές αξιολογήσεις.

Επειδή η συμμετοχή χάνει την αξιοπιστία της όταν είναι μόνο συμβολική, ο σχεδιασμός του FLOWGEN δίνει στους ίδιους τους νέους την ευθύνη να σχεδιάσουν και να υλοποιήσουν πραγματικές παρεμβάσεις στις κοινότητές τους.

Και επειδή η Γαλάζια Οικονομία γίνεται κατανοητή μόνο όταν συνδέεται με συγκεκριμένα τοπικά παραδείγματα, όλο το εκπαιδευτικό υλικό του έργου βασίζεται σε πραγματικές εμπειρίες και πρακτικές εφαρμογές.